اگر گويند : فريشتگان از چه ( 1 ) دانستند كه آدم را در آن خبر كه داد راستيگر است ، و آن اسماء آن چيزهاست بر وفق راستى ؟ گوييم : لا بدّ باشد از آن كه خداى تعالى ، علمى از اعلام معجز با آن مقرون بكند كه فريشتگان عند آن صدق دعوى آدم بدانند در آنچه گفت ، و در اين آيات دليل است بر فضل علم و تفضيل اهلش بر آنان كه مايهء ( 2 ) او ندارند در علم ، و تقديم فاضل بر مفضول واجب باشد . قوله : * ( وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ ) * ، اصل « سجود » ، خضوع بود و تذلل در لغت ، و نقيض او ترفّع و تكبّر باشد ، يقال : سجد سجودا ، و اسجد اسجادا ، اى ادنى رأسه من الارض . و قيل : جعل رأسه ساجدا ، قال الشّاعر : فكلتا هما خرّت و اسجد رأسها كما سجدت نصرانة لم تحنّف و قال اخر : بجمع تضلّ البلق في حجراتها ( 3 ) ترى الاكم فيها سجّدا للحوافر اى خاضعة تحت الحوافر . و در شرع عبارت باشد از اين فعل مخصوص كه روى بر زمين نهادن است ، و آن ركنى از اركان نماز است . و معنى ركن در نماز آن باشد كه آن كس رها كند ، سواء اگر به قصد بود و اگر به نسيان ، نماز با سر بايد گرفتن ، و آنچه نه ركن باشد از واجبات نماز ، چون به نسيان رها كند ، نماز با سر نبايد گرفتن . و سجده در شرع بر چهار وجه بود : يكى سجدهء نماز و ( 4 ) سجدهء قرآن ، و سجدهء سهو ، و سجدهء شكر . امّا سجدهء نماز اين است كه معهود است در شرع . و سجدهء قرآن چهار جاى واجب است ، و باقى سنّت بر قارى و مستمع : در « الم تنزيل ( 5 ) » ، و در « حم السّجدة ( 6 ) » ، و « النّجم ( 7 ) » ، و « اقرأ ( 8 ) » ، و يازده جاى سنّت است . و بنزديك ابو حنيفه و شافعى ، جمله چهارده جايگاه است ، و بنزديك ما پانزده . و

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : پايه . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : كجا . ( 3 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، تفسير قرطبى ( 1 / 291 ) : حجراته . ( 4 ) . آج ، لب ، فق كه . ( 5 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 37 . ( 6 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 15 . ( 7 ) . سورهء علق ( 96 ) آيهء 19 . ( 8 ) . سورهء نجم ( 53 ) آيهء 62 .